Şehrin yeni sakinleri – Kaçak kuşlar

 

Lisede okuduğum yıllarda bir gün okul bahçesine bir horoz girdi. O sırada öğle arasıydı, okul bahçesinde bir sürü öğrenci vardı. Hayvan telaştan olsa gerek, ordan oraya koşturmaya başladı. Bir an da, hiç beklemediğim bir şekilde, havalandı. Yaklaşık bir metre yüksekliği çıktı, bütün voleybol sahasını baştan sona uçarak geçti. Öyle ki voleybol filesini görüp, altından pike yaparak yoluna devam etti. İşte ilk kez o gün bir horozun uçabildiğini, aslında bir kuş olduğunu fark ettim.

Bildiğimiz tavuklar aslında Güney Asya yaşayan bir kuş türü. Tavuğun bir kuş olduğunu tabiki biliyorsunuz! Evcilleştirilmesinin üzerinden 4000-5000 yıl geçmiş.  Ve şuan dünyada 20 milyardan fazla tavuk olduğu düşünülüyor. Tükettiğimiz onca miktarı düşününce bana az bile geldi.

Evcilleştirilmesinin üzerinden geçen yüzyıllar içerisinde sadece tavuklar değil, ona benzer kuşlar da farklı amaçlarla farklı kıtalara taşınmış. Örneğin avlak denilen özel alanlarda, av kuşu maksatlı yine çoğunluğu güney asya kökenli tavuksu kuşlar Avrupa’ya getirilmiş. Öyle ki krallar, kontlar bu kuşların kendilerine ait olduğu belli olsun diye ilk halkalama çalışmalarına da öncülük etmişler, yani o zamanın imkanlarıyla kuşların bacaklarına renkli ipler, metaldan halkalar takmışlar, bu kuş benimdir demişler.

Av ve besin derdiyle başlayan bu ilgi zamanla egzotik kuşların ev hayvanı olarak tutsak edilmesine evrilmiş. Gerçi aslanların, kaplanların, timsahların evcil hayvan olarak beslendiğini zaten biliyoruz.  Kuşlara pek şaşmıyorum ben bu noktada.

Ama ilk olarak Antik Mısır’daki duvar yazılarında görünmeye başlamış evcil kuşlar. Çoğunlukla da papağan türleri. Antik Mısır’da “Horus”, “Thoth” gibi kuş tanrıların olduğunu biliyoruz.

Beni en çok şaşırtan bilgi ise şu sıralarda Türkiye’de de yayılım gösteren İskender Papağanı. M.Ö. 300’lü yıllarda Makedonya Kralı Büyük İskender’in Hindistan’dan getirttiği bu egzotik kuşlar, günümüzde de hala İskender Papağanı olarak adlandırılıyor. İlginç bir bilgi.

Zaman içerisinde egzotik kuşlara olan bu merak ciddi bir takıntıya dönüşmüş. Özellikle papağanlar, lüksün, zenginliğin ve asaletin sembolü olmaya başlamışlar. Zekası ve insan sesini başarıyla taklit edişleri popülerliklerini arttırmış bu kuşların.

Coğrafi keşiflerle birlikte yeni yerler keşfeden kaşifler, dönüşte krala kraliçeye kıyak olsun diye yanlarında bu kuşları getirmeye başlamışlar. Öyle ki lüksle özdeşleşen bu kuşlar, korsan hikayelerinde de ana karakter olmuş. Gemi kaptanlarının omuzlarında hep durur, bilirsiniz.

Meğer buradaki amaç hem itibarının bir simgesi olsun kaptanın, hem de gittiği yerde yüksek fiyatlara satarım ben bunu düşüncesiymiş. Bu da ayrı ilginç bir bilgi.

Biraz daha modern zamanlara gelirsek eğer, tarihte yaşanan bu egzotik kuş merakının hiç de azalmadığını görüyoruz. Petshop denilen o akıl almaz mekanda hala satışı yapılan onlarca tür kuş var. Zengin kesimlerin evlerinde ufacık bir kafesin içerisine sığdırılmış, rengarenk kocaman papağanlarla karşılaşırken, daha orta ve dar gelirlinin evinde “muhabbet kuşu” denilen ama aslında Avustralya kökenli bir papağan türü olan kuşların beslendiğini görüyoruz. Yani aslında bir çoğumuzun evine bir papağan geldi.

Olayın can sıkıcı tarafı ise buradan sonra başlıyor. Egzotik kuşlara olan bu büyük ilgi öyle bir boyuta varmış durumdaki, bu kuşları sadece kafeslerde değil, parklarımızda bahçelerimizde görmeye başladık. Peki nasıl oldu bu?

Bu konuda çok çeşitli iddialar var. İddialardan birisi şunu diyor, bu kuşları taşıyan bir kamyon günün birinde bir kaza yaptı ve yüzlercesi kaçarak hayatlarını devam ettirdiler. Dört bir köşeye yayıldılar. Mümkün olabilir mi? Olabilir.

Diğer bir iddia ise ki bence daha mantıklı ve akla yatkın; bu kuşların kafeslerinden bir şekilde kaçtıkları ve yavaş yavaş üreyerek kolonileştikleri, farklı yerlere dağıldıkları. Baktığımız zaman Türkiye’deki tarihsel dağılımlarına, bu fikrin daha mantıklı olduğunu görüyoruz.

Öyle yada bu şekilde İzmir, İstanbul, Ankara gibi büyük şehirlerde hemen hemen her büyük parkta görmeye başladık bu kaçak kuşları. İstanbul’da Yıldız Parkı, Gülhane Parkı, Validebağ Korusu. İzmir’de Kültür Park, Ege Üniversitesi Kampüsü, Ankara’da Anıtkabir, Altınpark, ODTÜ kampüsü, bu kuşlarla karşılaşabileceğiniz alanlardan birkaçı. Birçok yerde de karşılaşma ihtimaliniz olabilir, gözler havada olup, dikkatli olmak lazım.

Karşılaştığımız bu kuşlar bildiğimiz kadarıyla toplam 3 türden oluşuyor;

Bunları ilki ve en sık karşılaşılanı Yeşil Papağan. Kökeni; Hindistan ve Sahra altı Afrika. İzmir, İstanbul ve Ankara’da önemli sayılarda gözüküyorlar. Türkiye dışında Avrupa’da da geniş bir yayılım içerisinde. Bizdeki bireyler günden güne yabanileşiyor, örneğin Londra Hyde Park’ta elden beslenen bireyleri rahatlıkla görebiliyorsunuz.

Diğer türler ise Çiğdeci ve İskender Papağanı.

Çiğdeci köken olarak Güney Asya ve Hindistanda yayılım gösteren bir tür, bizim Sığırcık’a çok benziyor. Yeni dağılım alanı ise Ortadoğu ve Türkiye. Şimdilerde ise İzmir ve İstanbul’da rahatlıkla görmek mümkün. Özellikle İzmir’de Kültür Park’ta ve İstanbul’da Gülhane Parkı’nda ben sık sık görüyorum bu kuşları.

İskender Papağanı ise diğer ikisine oranla daha az görülen bir tür. Bunun da kökeni Hindistan ve Güney Asya. Antalya, İzmir ve Çanakkale’de  özellikle İstanbul’da sık sık ise gözlemlenebiliyor. Avrupa’da da Belçika ve Hollanda’da görmek mümkün.

Son bir tür var ki henüz Türkiye’de kaydı olmasa da her an karşılaşabiliriz: Keşiş Papağanı. Fotoğrafı şöylece bir köşede dursun, görürseniz haber edin mutlaka! Kökeni Güney Amerika olan bu kuş, Türkiye’ye en yakın kaydı Yunanistan’ın Atina kentinden geldi. Henüz Türkiye’de kaydı yok yani. Bilinmez, belki de önümüzdeki günlerde Türkiye’de de gözlemleriz. Gözlerimiz açık olsun.

 Kaçak pet kuşlar gibi olmasa da sonradan yerleştirilen kuşlardan biri de Küçük Kumru. Şimdilerde hemen hemen tüm şehirlerimizde görmemiz mümkün bu kuşu. Ama aslen Güneydoğu Anadolu Bölgesinde doğal yayılım gösteriyor. Sonradan insan eliyle büyük şehirlere yerleştirildiği ile ilgili bir rivayetler var. Örneğin İstanbul’daki popülasyonun Osmanlı döneminde Topkapı Sarayının bahçesine getirilen bireylerden oluştuğu düşünülüyor. Eskişehir’deki bireylerin de zengin bir iş adamının bahçesinden kaçtığı. Kökenini bulmak oldukça zor ama Küçük Kumrunun Türkiye’nin dört bir köşeye yayıldığı artık kaçınılmaz bir gerçek.

Peki bunca kafes kuşu nasıl oluyor da, kafes dışında yaşamayı başarıyor ve hatta ürüyor, koloni kuruyor, yeni yerlere dağılıyor? Böylesi bir uyum sağlamanın sırrı ne?

Öncelikle kaçan her kafes kuşunun doğal ortama uyum sağladığını söylemek doğru olmaz. Örneğin kafesinden kaçan muhabbet kuşlarının doğal ortamda hayatta kalmayı başardığını göremiyoruz.

Buradaki en önemli faktör kuşun geldiği yerlerin iklimsel özellikleri. Örneğin Muhabbet kuşunda, Avustralya yaşayan bir kuşun, Ankara’nın soğuğuna dayanmasını beklemek pek de mümkün değil.

Ama Yeşil Papağan öyle değil. Yeşil Papağan’ın yaşadığı alan Türkiye’nin iklim şartlarına çok benziyor, Öyle olunca da geniş bir yayılım alanı gösteriyor.

Peki bunca anlattığım şey içerisinde bir sorun var mı? Nedir yani? Parklarımızda bahçelerimizde böyle egzotik rengarenk kuşlar görmenin kime ne zararı var?

 

Aslında bunu tam olarak bilmiyoruz. Türkiye’de kaçak kuşlar hakkında yapılan çalışmalar oldukça kısıtlı. Diğer türlerle olan ilişkileri, rekabet durumları, tarım alanlarıyla olan ilişkileri, yararları yada zararları hakkında henüz kesin bilgilere sahip değiliz.

Ama bildiğimiz birşey var ki bu tür durumlar olumsuz sonuçlanmaya çok meyilli. Avrupa’da sonradan yerleştirilmiş türler, yerli türlerin nesillerini tehlike altına sokmaya başladı bile. Yani kaçak kuşlar, istilacı kuş olmaya adaylar. Dağdan gelip bağdakini kovmak hiç de zor değil!

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s